Sebastiaan van der Lubben

Politiek, journalistiek en een dissertatie over geloofwaardigheid in Nederlandse liveblogs

Metamediaal

Journalistiek als retorische situatie

Stel: we onderzoeken niet hoe feitelijk nieuws is (dat laten we gedurende deze post over aan de vele factcheckers), maar hoe feiten tot stand komen en worden ondermijnd. Wat zouden we daar in vredesnaam mee opschieten? De constructie van feiten (niet afhaken!) vormt een belangrijk onderdeel van mijn onderzoek naar geloofwaardigheid in Nederlandse liveblogs. Het zal sommige lezers pijn doen (of ergernis wekken) dat ik de journalistiek niet beschouw als het probleemloos doorgegeven van de realiteit, maar als een retorische situatie of doelbewuste poging om publiek ervan te overtuigen de juiste versie van de realiteit voorgeschoteld te krijgen. Daarvoor zijn gelukkig argumenten.

Retorische situatie

Het liveblog is zo’n retorische situatie bij uitstek en een net zo populair als problematisch journalistiek genre. Het wordt steeds vaker ingezet (en gewaardeerd) bij sportwedstrijden, rechtszaken, rampspoed (terroristische aanslagen of natuurrampen) en politieke evenementen (campagnes en debatten). Daarbij is weinig tijd om informatie te checken of verifiëren wat leidt tot een verschuiving in journalistieke waarden, van first be right, then be first naar never wrong for long. En dat staat haaks op het ethische kompas van de journalistiek.

Als journalistiek een beroep is van verificatie en haar primaire taak het brengen van de waarheid is, zoals Kovachs en Rosenstiel beweren, hoe staat onmiddellijke (live) verslaggeving dan in verhouding tot waarheid en feitelijkheid?

Als journalistiek een beroep is van verificatie en haar primaire taak het brengen van de waarheid is, zoals Kovachs en Rosenstiel beweren, hoe staat onmiddellijke (live) verslaggeving dan in verhouding tot waarheid en feitelijkheid? Als alle feiten voor het oprapen zouden liggen en zonder probleem herkenbaar voor de dienstdoende redacteur, is er niks aan de hand. Maar die redenering loopt spaak op de weerbarstige praktijk waar feiten niet altijd zo snel herkenbaar zijn of zo eenvoudig voor het oprapen liggen en, als ze er wel zijn, niet altijd direct worden opgemerkt.

Weinig tijd

Onder onmiddellijke omstandigheden is  weinig tijd om te checken en verifiëren. Er is wel tijd om te laten zien hoe en waar aan informatie is gekomen en af te gaan op anderen (bronnen) die journalisten vertrouwen en daarmee ook de informatie die ze delen. Journalisten managen hun verantwoordelijkheid voor wat gezegd is door te citeren of parafraseren en er zo afstand van te doen of ons toe-eigenen; er zijn talloze manieren waarop journalisten overtuigend onzekerheid kunnen (re)presenteren (welke oplossingen dat zijn, is onderdeel van mijn onderzoek en vormt ons curriculum op de SvJ). Pogingen om met die onzekerheid om te gaan, kunnen worden gelezen als argumenten in een voortdurende strijd om geloofwaardigheid.

Gebakken lucht

Dat is op zichzelf geen schokkend nieuws van een zure onderzoeker. Ettema & Glaser beschreven in hun Custodiens of conscience: investigative journalism and public virtue (1998) al dat journalisten-van-het-dagelijks-nieuws gebruik maakten van pre-justified claims. Daarmee formuleerden ze een elegant onderscheid tussen dagelijkse verslaggeving en onderzoeksjournalistiek. Verslaggevers gebruiken voor hun informatie veelal betrouwbare (formele en officiële) bronnen wiens informatie wordt vertrouwd en door tijdgebrek, nauwelijks of niet wordt gecheckt (lees in dit kader eens Nick Davies’ Flat Earth News). Onderzoeksjournalisten wantrouwen die claims – waar verslaggevers snel een einde willen maken aan hun ervaren onzekerheid, is die onzekerheid de raison d’etre voor de onderzoeksjournalist.

Opbengst

Zo bezien is een journalist niet alleen bezig met een feitelijke weergave van de realiteit, maar ook met het overtuigen van zijn publiek dat zij daarin slaagt. Maar, om de vraag te herhalen: so what? Nou, veel! Zo is het de schone taak van een retorische kritiek van nieuws om aan te tonen waarom sommige constructies van de werkelijkheid en realiteit wel, maar andere versies niet overtuigen. Het verplicht de analist niet alleen te bezien welke beschrijvingen van die realiteit er zijn (kortweg: het nieuws), maar ook om alternatieven in onze analyse op te nemen en zo  uitspraken te doen over een reeks aan mogelijke representaties van die complexe werkelijkheid. Dus ook versies die niet geloofwaardig zijn.

Retorica

Ten tweede biedt journalistiek-als-retorische-situatie de mogelijkheid om te onderzoeken hoe journalistieke claims over de realiteit worden ondermijnd.  Potter (2005) maakt daarvoor een onderscheid tussen offensieve en defensieve retorica, waarbij ondermijnend een retorica is die alternatieve lezingen van de realiteit uitsluit en defensief een retorica is die ondermijning weet te voorkomen.

Strijd om het beeld

Theoretisch? Dagelijks zien we de strijd om het nieuws voor onze ogen plaatsvinden, waarbij interpretaties en versies ons om te oren vliegen. Het is de strijd om beeldvorming waarbij sommige beelden domineren en anderen niet. We zijn geneigd om de dominante beelden en lezingen te onthouden en alternatieve verklaringen te vergeten. Er staat dus heel wat op het spel om die beeldvorming te kunnen winnen (zeker in tijden van crisis). Door journalistiek als een retorische situatie te beschouwen, kunnen we achterhalen wie wint en verliest, wie verdedigt en ondermijnt. Maar dan moet u wel de feiten ter discussie durven stellen …

Geef een reactie

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.

Thema door Anders Norén